محمد بن أحمد الفاسي المكي ( مترجم : محمد مقدس )
32
شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام ( فارسى )
از دستهء نخست ، احاديث نبوى و روايات و آثارى از صحابه و پيشينيان و اخبار زمان جاهليّت دربارهء مكّه و مردمان و شاهان و فرمانروايان و . . . آن است و از دستهء دوم ، مسائل فقهى و احاديث و نيز آموختههاى خويش دربارهء مكه و پيرامون آن از جمله مكتبخانهها و نوانخانهها و . . . و آگاهىهايى كه از كارگزاران مكّه در دورهء اسلامى ، آنچه دربارهء مكّه و مردمان و كارگزاران آن و نيز دربارهء حاجيان از زبان مسلمانان شنيده شده است كه البته بسيارى از اين گونه اخبار را ازرقى در كتاب خود ( به طور پراكنده ) آورده است . همچنين بيان برخى كارهاى ماندگار و نيك و پارهاى مسائل فقهى است كه دريغمان آمد ناگفته بگذاريم ؛ چرا كه در هيچ كتابى از آنها سخن به ميان نيامده « 1 » و خردمندان را بدانها ، اشتياق فراوانى است . يادداشتهاى خود را دربارهء طول و عرض و ابعاد مكّه و مسجدالحرام و جاهاى مختلف آن و نيز اماكن متبرّكهء مكّه و حدود مسجدالحرام در جهات شناخته شدهاى كه داراى نشانهاى راهنما هست ، آوردهام ؛ زيرا ذرع مورد نظر ما ( كه بدان اندازه گرفتهايم ) ذرع آهنينى است كه در پارچه فروشىهاى ديار مصر و حجاز متداول است ، ولى ذرع مورد نظرِ ازرقى ، ذرع دستى بوده است و بدين ترتيب از اندازهء آن اماكن با هر دو واحد مىتوان آگاهى يافت . برخى از آنچه تحرير كردهام در كتاب ازرقى ( اخبار مكّه ) يافت نمىشود و تنها در اين كتاب مىتوان ديد . از اينرو است كه اين تأليف - بحمداللَّه - همهگونه آگاهىها و اخبار را دربردارد و به
--> ( 1 ) - اين كتاب ، پس از تصنيف « ازرقى » نگاشته شده است ؛ پس از آن ابنظهيره كتاب : « الجامع اللطيف فىفضل مكّة وأهلها و بناء البيت الشريف » را در سال 950 و بعد از او ، قطبى حنفى ( در گذشتهء 988 ) كتاب خود « تاريخ قطبى » را با عنوان : « الإعلام بأعلام بيتاللَّهالحرام » تصنيف كرد كه آخرين تاريخ ياد شده در آن ، سال 984 ه . ق . ( صفحهء 260 ) است . از آن پس و در دورهء معاصر كتابهاى بسيارى دربارهء مكّه و بيتاللَّهالحرام به رشتهء تحرير درآمده كه از جمله مىتوان به « تاريخ عمارة البيت الحرام » و نيز « تاريخ الكعبة المعظّمه » از حسين عبداللَّه باسلامه و كتاب « تاريخ مكّه » نوشتهء احمد سباعى اشاره كرده ، كه در سال 1372 انتشار يافت . تمامى اين كتابها - كه نويسندگان و مؤلّفان آنها جملگى از اهالى مكّهء مكرّمهاند ، منابع ارزشمندى در تاريخ مكّه و بيتاللَّهالحرام به شمار مىروند .